Ακάθιστος Ύμνος(Ιστορία, τροπάρια)

Ακάθιστος Ύμνος επεκράτησε να ονομάζεται το Κοντάκιο, το όποιο ψάλλουμε προς τιμήν της Θεοτόκου, τμηματικά κάθε Παρασκευή στις τέσσερις πρώτες εβδομάδες της Μ. Σαρακοστής (Χαιρετισμοί), και ολόκληρο την πέμπτη εβδομάδα. Το προοίμιο του είναι το "Τη υπερμάχω", έχει αλφαβητική ακροστιχίδα (Α - Ω) και διπλό εφύμνιο (Χαίρε, Νύμφη ανύμφευτε  και  Αλληλούια).

Ονομάζεται Ακάθιστος γιατί οι κάτοικοι της Κωνσταντινουπόλεως, ανέπεμψαν τον ύμνο αυτό προς την Παναγία την νύκτα της 8ης Αυγούστου του 626 μ.Χ., όταν λύθηκε ανέλπιστα η πολιορκία Αράβων και Περσών. Η Κωνσταντινούπολη απαλλάχθηκε από την πολιορκία των Αράβων και των Περσών, μετά από σφοδρή θύελλα, κατά την οποία ο εχθρικός στόλος σκορπίστηκε και καταστράφηκε. Το γεγονός, σε συνδυασμό με την απουσία του αυτοκράτορα Ηράκλειτου στη Μικρά Ασία, αποδόθηκε στην παρέμβαση της Θεομήτορος. Γι' αυτό σε ένδειξη ευγνωμοσύνης ο λαός «ολονύκτιον ύμνον και ακάθιστον αυτή εμελώδησεν» στον Ναό των Βλαχερνών.

Στη μάχη αυτή, τους λιγοστούς αγωνιστές ενίσχυσε και ενθάρρυνε πολύ ο πατριάρχης Σέργιος. Η συμμετοχή του δε σ' αυτήν την προσπάθεια, έδωσε την αφορμή να συσχετισθεί η συγγραφή του ύμνου με το πρόσωπο του. 

Χαίρε, θεού αχωρέτου χώρα· Χαίρε, κρατήρ κιρνών αγαλλίασιν· Χαίρε, ολκάς των θελόντων σωθήνα· Χαίρε, λιμήν των του βίου πλωτήρων· Χαίρε, χρωτός του εμού θεραπεία· Χαίρε, ψυχής της εμάς σωτηρία. Χαίρε, Νύμφη ανύμφευτε.

Χαίρε Εσύ, που χώρεσες στην κοιλιά σου τον αχώρητο θεό· Χαίρε κανάτι που κερνάς αγαλλίαση· Χαίρε καράβι για όσους θέλουν να σωθούν· Χαίρε λιμάνι για τους ταξιδιώτες της ζωής· Χαίρε Εσύ, που το σώμα μου γιατρεύεις· Χαίρε της ψοχής μου η σωτηρία. Χαίρε Νύμφη Ανύμφευτε.

 Ο Κανόνας του Ακάθιστου είναι έργο των Ιωάννου Δαμασκηνού (οι ειρμοί) και Ιωσήφ Ξένου του Υμνογράφου (τα τροπάρια). Σχετικά με το Συγγραφέα του Κοντακίου διατυπώθηκαν πολλές απόψεις. Ο ύμνος αποδίδεται σε διαφόρους συγγραφείς: στον Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Σέργιο (610-638), στο   Ρωμανό   τον  Μελωδό   (πρώτο   μισό   του   Στ΄   αιώνα),   στο   Γερμανό   τον   Α΄   πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως (+ 740) κ.α.

Ο Ακάθιστος ύμνος χαρακτηρίζεται ως ένα αριστούργημα της βυζαντινής υμνογραφίας, γραμμένο πάνω στους κανόνες της ομοτονίας, ισοσυλλαβίας και μερικώς της ομοιοκαταληξίας. Η γλώσσα του ύμνου είναι σοβαρή και ρέουσα, γεμάτη από κοσμητικά επίθετα και πολλά σχήματα. Έτσι η εξωτερική του μορφή παρουσιάζει μεγάλη ποικιλία και ωραιότητα, που συναγωνίζεται το βαθύ του περιεχόμενο.

Κανένας, επίσης, δεν μπορεί να αμφισβητήσει τον πλούτο του λόγου, την ύπαρξη σχημάτων, την ποιητικότητα ορισμένων στίχων και προπαντός το υψηλό περιεχόμενο του ύμνου, που εξυμνεί την ενανθρώπιση του Θεού δια της Παναγίας Θεοτόκου.  Είναι αλλεπάλληλες οι εκφράσεις χαράς, αγαλλιάσεως και λυτρώσεως που δίνουν ενθουσιαστικό τόνο στον ύμνο.

Το γεγονός δε ότι απ' όλα τα κοντάκια μόνο αυτό είναι σήμερα σε χρήση στην λατρεία της Εκκλησίας μας δείχνει την δύναμη και την εντύπωση που έκανε και εξακολουθεί να κάνει στους πιστούς.

ΕΠΙΛΕΓΟΜΕΝΑ
ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ Σ. ΔΟΥΚΑΤΟΥ
ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΑ ΤΟΥ ΑΚΑΘΙΣΤΟΥ ΥΜΝΟΥ
(Θ.Η.Ε. ,  ΑΚΑΘΙΣΤΟΣ ΥΜΝΟΣ, ΤΟΜΟΣ 1ος,  ΑΘΗΝΑΙ 1962)

Η ακολουθία του Ακάθιστου είναι μια από τις πιο γνώριμες στον ελληνικό λαό, η πιο ευχάριστη για την ψαλμωδία και τα κείμενα της, αλλά και γιατί απευθύνεται με ευλαβική οικειότητα στη Μητέρα του Χριστού. «Ο Ύμνος των 24 Οίκων» λέγεται απλούστερα «Χαιρετισμοί της Παναγίας», από τα αλλεπάλληλα «Χαίρε» που περιλαμβάνει.

Ο λαός δεν ξέρει πολλά πράγματα για το Ιστορικό της συνθέσεως του Ακάθιστου, ούτε για τον πιθανό ποιητή του. Ξέρει μόνο και προσέχει την ωραία ανοιξιάτικη εποχή, κατά την οποία ψάλλεται στην εκκλησιά, τον θεωρεί χαρακτηριστικό γνώρισμα των εβδομάδων της Σαρακοστής και προανάκρουσμα στις Ακολουθίες της Μ. Εβδομάδος. Παρακολουθεί τον τμηματικό χωρισμό του Ύμνου σε 4 ακολουθίες (από 6 οίκους την κάθε φορά) κι ύστερα την επανάληψη του με τους 24.

Η ευλάβεια των πιστών εκδηλώνεται με αθρόα συμμετοχή στην ακολουθία, με παύση κάθε εργασίας μόλις σημάνει η καμπάνα των «Χαιρετισμών», και, με σαφή κατεύθυνση της όλης λατρείας προς μόνη τη Θεοτόκο («Οι Χαιρετισμοί της Παναγίας»). Είναι η πρώτη φορά που θα χρησιμοποιήσουν τη Σύνοψη στα χέρια τους οι πιστοί και θα πάρουν το θάρρος να σιγοψάλλουν μαζί με τους ψάλτες (τον Κανόνα) και με τον παπά (τους Οίκους). Συνήθως προσέχουν την αλφαβητική σειρά, αλλά περισσότερο βαρύνει η επανάληψη των «Χαίρε», πού δίνουν κάποτε την εντύπωση ότι συντροφεύουν λαϊκά δίστιχα με ομοιοκαταληξία.

Από τους στίχους του Ακάθιστου έχουν μείνει μερικές λέξεις και φράσεις στο στόμα του λαού, πού κάποτε λέγονται παροιμιακώς : «Άγγελος πρωτοστάτης» (για κάποιον πού εμφανίζεται, απροσδόκητα ή σαν αρχηγός)· «εξίσταμαι και ίσταμαι» (δηλαδή απορώ)· «χαίρε, βάθος δυσθεώρητον!» (ειρωνικώς, για κάτι πού είναι βαθύ ή δύσκολο)· «εφθάσαμε τον άφθαστο» (όταν συναντά κανείς αδιέξοδο) «η γη της Επαγγελίας» (για χώρα εύφορη και πλούσια)· «μέλι και γάλα» (για αφθονία ή αγαπημένη συμβίωση)· «ομοίω γαρ το όμοιον» (όταν ανταποδίδουμε κάτι)· «Χαίρε, νύμφη ανύμφευτε» (Είναι περίεργο ότι η φράση αυτή λέγεται για να δείξει είτε κάτι πού δεν καταλαβαίνουμε είτε κάτι που είναι ακατάστατο).

Από το ίδιο το όνομα του Ύμνου («Χαιρετισμοί» ή «Ακάθιστος»), ο λαός συνήθισε να διατυπώνει φράσεις μεταφορικές, όπως π.χ. «Ήρθε να μας ψάλλει τους Χαιρετισμούς» (δηλαδή να μας πολυλογήσει ή κολακεύσει), και το πιο περίεργο: «Έχει τον Ακάθιστο», δηλαδή είναι νευρικός και αεικίνητος, και δε μπορεί να καθίσει σε καρέκλα !

Το περιεχόμενο του Ακάθιστου, πού είναι χαιρετισμός μαζί και προσευχή στη Θεοτόκο, σε συνδυασμό με τη διάρκεια του, έκαμε ώστε να χρησιμοποιείται από τον λαό και σαν εξιλαστήριο ανάγνωσμα, που διαβάζεται ολόκληρο είτε πάνω από ένα ετοιμοθάνατο πού αργεί να ξεψυχήσει, είτε πάνω από άρρωστο, είτε και πάνω από παιδί βασκαμένο. Είναι πιθανό ότι ο Ακάθιστος χρησιμοποιήθηκε και σαν ποινή μετανοίας (να διαβάζεται πολλές φορές και ακάθιστος) σε παλιότερα χρόνια, από τους εξομολόγους.

Σημειώνουμε επίσης, ότι ένα από τα ονόματα της Παναγίας, που οφείλονται σε γιορτή της, είναι «Παναγία ή Ακαθή», με την έκφραση «Σήμερα γιορτάζει η Ακαθή» ή «Σήμερα έχουμε τση Ακαθής» και λέγεται στην Επτάνησο. Στον Πόντο έλεγαν: η Ακάθιστος.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Ανδρέα Θεοδώρου, "Χαίρε Νύμφη, Ανύμφευτε", Αθήνα 1993
Ιωάννη Παπαχρόνη, Η Ακολουθία του Ακάθιστου Ύμνου, Κατερίνη 1998
Νικόλαου Τωμαδάκη, Ακάθιστος Ύμνος, Θ.Η.Ε., τόμος 1ος , Αθήναι 1962
Ιωάννη Χατζηφώτη, Ο Ακάθιστος Ύμνος, Αθήνα 1991

Από το IEROPSALTIS.COM

(Δημιουργοί)

Ο Κανόνας του Ακάθιστου είναι έργο των Ιωάννου Δαμασκηνού (οι ειρμοί) και Ιωσήφ Ξένου του Υμνογράφου (τα τροπάρια) . Πηγές του Ύμνου είναι η Αγία Γραφή και οι Πατέρες της Εκκλησίας ενώ ο συνθέτης, ο χρόνος και η αιτία της σύνθεσης του Ύμνου, παραμένουν ακόμα ανεξακρίβωτα από τους μελετητές. Ένα είναι το αδιαμφισβήτητο στοιχείο, που μας δίνουν οι σχετικές πηγές , ότι ο ύμνος εψάλλετο ως ευχαριστήριος ωδή προς την υπέρμαχο στρατηγό του Βυζαντινού κράτους.


(Περιεχόμενο)

Ο «Κανόνας» (τα Τροπάρια των Χαιρετισμών), με εννέα ωδές , οι ειρμοί των οποίων είναι:
α) Ανοίξω το στόμα μου και πληρωθήσεται πνεύματος,
γ΄) Τούς σούς υμνολόγους Θεοτόκε,
δ') Ό καθήμενος εν δόξη επί θρόνου θεότητος,
ε΄) Εξέστη τά σύμπαντα, επί τή θεία δόξη σου,
στ΄) Την θείαν ταύτην καί πάντιμον,
ζ΄) Ουκ ελάτρευσαν, τή κτίσει οι θεόφρονες,
η΄) Παίδας ευαγείς εν τή καμίνω,
θ΄) Άπας γηγενής, σκιρτάτω τώ πνεύματι,

Ο «Ακάθιστος Ύμνος»: περιλαμβάνει το Απολυτίκιο «Το προσταχθέν μυστικώς λαβών εν γνώσει,» , το Κοντάκιο «Τη Υπερμάχω Στρατηγώ τα νικητήρια,» , τους 24 Οίκους (στροφές) σε αλφαβητική ακροστιχίδα (Α - Ω) και δύο Εφύμνια (η τελευταία φράση του ύμνου που επαναλαμβάνει ο λαός) το «Χαίρε, Νύμφη ανύμφευτε» και το «Αλληλούια».

(Δομή)

Οι περιττοί Οίκοι (αυτοί που αρχίζουν από τα στοιχεία Α, Γ, Ε, Η, κλπ.) αποτελούνται από 18 στίχους , οι 5 πρώτοι στίχοι περιέχουν την διήγηση , οι επόμενοι 12 στίχοι αποτελούν τους Χαιρετισμούς στη Θεοτόκο και ο 18ος είναι το εφύμνιο « Χαίρε, Νύμφη ανύμφευτε» . Οι άρτιοι Οίκοι (που αρχίζουν από τα στοιχεία Β, Δ, Ζ, Θ, κλπ.) έχουν 5 στίχους ως διήγηση και το εφύμνιο «Αλληλούϊα» .

Τους χαιρετισμούς αυτούς τους απευθύνουν: ο Αρχάγγελος Γαβριήλ (Α, Γ), ο Ιωάννης ο Πρόδρομος ως έμβρυο ακόμα (Ε), οι ποιμένες (Η), οι Μάγοι (Ι), οι πιστοί που ερύσθησαν από τα είδωλα (Λ), οι πιστοί γενικά (Ν, Ο, Ρ, Τ, Φ, Ψ).

Ο Ύμνος διακρίνεται σε δύο ενότητες χωρίς όμως να λείπουν από κάθε ενότητα και στοιχεία της άλλης :

Α) Α-Μ, που αποτελεί το ιστορικό τμήμα
Ο πρωτοστάτης άγγελος, ο Γαβριήλ, έρχεται και φέρνει το θεϊκό μήνυμα, το «χαῖρε», στην Θεοτόκο (Α)
Εκείνη απορεί για τον παράδοξο τρόπο της συλλήψεως (Β)·
Ο Γαβριήλ της εξηγεί την απόρρητο βουλή του Θεού (Γ)
Και η δύναμις του Υψίστου επισκιάζει την απειρόγαμο Παρθένο και συλλαμβάνει τον Υιό του Θεού (Δ).
Η Θεοτόκος επισκέπτεται την συγγενή της Ελισάβετ, την μέλλουσα μητέρα του Προδρόμου, και ανταλλάσσουν προφητικούς λόγους (Ε).
Ο Ιωσήφ, ο μνηστήρ της Παρθένου, ταράσσεται από την ζάλη των αμφιβόλων λογισμών, αλλά πληροφορείται από τον άγγελο το μυστήριο της συλλήψεως (Ζ).
Ο Χριστός γεννάται και οι ποιμένες προσκυνούν τον αμνό του Θεού (Η).
Ο θεοδρόμος αστέρας δείχνει τον δρόμο στους μάγους της Ανατολής (Θ), αυτοί τον προσκυνούν (Ι)
Και δι᾿ άλλης οδού αναχωρούν για την Βαβυλώνα, οι θεοφόροι κήρυκες (Κ).
Στην Αίγυπτο ο φυγάς Κύριος συντρίβει τα είδωλα και με τον φωτισμό της αληθείας διώχνει το σκότος του ψεύδους (Λ).
Και ο Συμεών δέχεται στην αγκάλη του ως βρέφος τεσσαρακονθήμερο τον τέλειο Θεό καί λαμβάνει την ποθητή απόλυσι (Μ)

Β) Ν-Ω, που αποτελεί το δογματικό-θεολογικό τμήμα
Η νέα κτίσις, που δημιουργεί ο Λόγος του Θεού με την σάρκωση Του, δοξολογεί τον δημιουργό (Ν).
Ο παράξενος -«ὁ ξένος» - τόκος προτρέπει τους ανθρώπους να ξενωθούν από τον κόσμο και να μεταθέσουν τον νού των στον ουρανό (Ξ).
Όλος ήταν στην γη ο δοξολογούμενος Λόγος, αλλά και από τον ουρανό δεν απουσίαζε (Ο).
Οι άγγελοι θαύμασαν το έργο της ενανθρωπήσεως και την κοινωνία του Θεού και των ανθρώπων (Π).
Οι σοφοί και ρήτορες του κόσμου έμειναν άφωνοι, μη μπορώντας νά εξηγήσουν το μυστήριο του παρθενικού τόκου (Ρ).
Ο Ποιμήν -Θεός γίνεται πρόβατο –άνθρωπος θέλοντας να σώσει τον κόσμο (Σ).
Η Παρθένος γίνεται φυλακτήριο τείχος των παρθένων και όλων των πιστών (Τ).
Κανείς ύμνος δεν μπορεί να πληρώσει τον φόρο του χρέους στον Σαρκωθέντα Βασιλέα (Υ).
Η Θεοτόκος είναι η φωτοδόχος λαμπάδα, που μας καθοδηγει στην γνώση του Θεού (Φ).
Ο Χριστός ήρθε στο κόσμο για να του δώσει χάρη και συγχώρηση (Χ).
Η δοξολογία προς τον Υιό συνδέεται και προς την ανύμνηση του έμψύχου ναού Του, της Θεοτόκου (Ψ).
Ο Ύμνος κλείνει με μία θαυμαστή αποστροφή προς την Παρθένο: «Ὦ πανύμνητε μῆτερ ἡ τεκοῦσα τόν πάντων ἁγίων ἁγιώτατον Λόγον,..»






Γιατί όμως ψάλλεται την Μεγάλη Τεσσαρακοστή;
Ο Ακάθιστος Ύμνος δεν συνδέεται άμεσα με την περίοδο της Μεγάλης Τεσσαρακοστής , αλλά με την εορτή του Ευαγγελισμού, που εμπίπτει όμως πάντοτε μέσα στη κατανυκτική αυτή περίοδο.
Είναι η μόνη μεγάλη εορτή, που λόγο του πένθιμου χαρακτήρος της Τεσσαρακοστής, στερείται προεορτίων καί μεθεόρτων. Αυτήν ακριβώς την έλλειψη έρχεται να καλύψη η ψαλμωδία του Ακαθίστου, τμηματικώς κατά τα Απόδειπνα των Παρασκευών και ολόκληρος κατά το Σάββατο της Ε' εβδομάδος. Το βράδυ της Παρασκευης ανήκει λειτουργικώς στο Σάββατο, ημέρα που μαζί με την Κυριακή είναι οι μόνες ημέρες της εβδομάδος των Νηστειών, κατά τις οποίες επιτρέπεται ο εορτασμός χαρμόσυνων γεγονότων, και στις οποίες, μεταφέρονται οι εορτές της εβδομάδος.

Άλλωστε αυτή την Ακολουθία την τελούμε και άλλες περιόδους του έτους (στα μοναστήρια κάθε βράδυ μαζί με το Μικρό Απόδειπνο διαβάζουν και τους Χαιρετισμούς της Παναγίας μας). Αντίθετα όλες τις άλλες Ιερές ακολουθίες (Προηγιασμένη, Μ. Απόδειπνο, Μ. Κανών) τις συναντούμε μόνο την περίοδο της Σαρακοστής.

Πηγές :
1. (Από το βιβλίο του Ἰ.Μ. Φουντούλη: ΛΟΓΙΚΗ ΛΑΤΡΕΙΑ, εκδ. Α. Δ).
http://www.imkby.gr/greek/sarakosti/akol/xeretismoi/xeret2.htm
2. Οικουμενικόν Πατριαρχείον - Χαιρετισμοί
http://www.ec-patr.net/xairetismoi.htm
Επιμέλεια: Ειρήνη Σ.

Από το ΟΡΘΟΔΟΞΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ